Łańcuch, a nie jedna liczba

Państwo płaci za wojnę najpierw z dochodów, potem z długu i oszczędności, a na końcu, jeśli to nie wystarcza, nowym pieniądzem. Przypadek Rosji jest nietypowy, bo sankcje zamknęły większość zewnętrznych możliwości: zachodnie rynki kapitałowe są dla rosyjskiego państwa zamknięte, więc niemal wszystko trzeba zebrać w kraju.

Ten monitor śledzi to finansowanie jako łańcuch ośmiu wskaźników, z których każdy ma swoją rolę. Dochody z ropy i gazu to napęd. Deficyt budżetowy to tempo spalania. Płynna część Funduszu Dobrobytu Narodowego to bufor. Wzrost podaży pieniądza to czujnik dodruku pieniądza, a inflacja to wyjście ostatniego kanału. Trzy kolejne odczyty — budżety regionalne, niezapłacone faktury między firmami i przewozy kolejowe — pokazują, czy napięcie rozlewa się poza budżet federalny. Ten poradnik przechodzi przez łańcuch po kolei, a bieżące odczyty na końcu pokazują, gdzie dziś jest każde ogniwo.

Dochody z ropy i gazu: skąd biorą się pieniądze

Ministerstwo finansów podaje dochody federalne w dwóch częściach: dochody z ropy i gazu oraz cała reszta. Pierwsza część zależy od czynników, których rząd nie kontroluje, takich jak ceny światowe i sankcje, i to od niej zaczyna się łańcuch. Przed wojną budżet był zbudowany wokół tej zmienności: gdy cena ropy przekraczała próg ustalony w budżecie, dodatkowe dochody odkładano w Funduszu Dobrobytu Narodowego na zły rok.

Ministerstwo co miesiąc publikuje dochody z ropy i gazu w swoich danych o wykonaniu budżetu federalnego. Monitor przelicza je na ceny z 2021 roku za pomocą wskaźnika cen konsumpcyjnych Rosstatu, sumuje ostatnie dwanaście miesięcy i odczytuje wynik jako poziom względem 2021 roku, gdy dochody te wyniosły ₽9 027 mld, a nie jako tempo wzrostu. Odbicie po słabym roku może wyglądać na siłę, choć poziom wciąż jest daleko poniżej przedwojennego.

Pierwszy rok wojny pokazuje, jak mocno ten poziom może się wahać. W maju 2022 roku suma z dwunastu miesięcy osiągnęła szczyt na poziomie 120,5% realnego poziomu z 2021 roku, czyli 141 punktów na skali monitora; pełna seria jest na stronie wskaźnika. Zarejestrowana linia alarmowa to połowa poziomu z 2021 roku. Więcej w poradniku o dochodach z ropy i gazu.

Deficyt: jak szybko otwiera się luka

Gdy wydatki wyprzedzają dochody, różnica to deficyt. Monitor traktuje go jako tempo spalania: lukę z ostatnich dwunastu miesięcy jako odsetek PKB, liczoną z tych samych miesięcznych danych ministerstwa. Rok 2021, ostatni pełny rok przed wojną, zamknął się niewielką nadwyżką ₽524,3 mld, czyli 0,34% PKB, i ta nadwyżka jest przedwojenną kotwicą. Linia alarmowa to deficyt w wysokości 10% PKB.

Większy deficyt może wynikać ze spadku dochodów albo z szybciej rosnących wydatków; sam deficyt nie mówi, z czego, a jedynie, jak dużą dziurę musi załatać reszta łańcucha. Podwyżki podatków i cięcia wydatków zmniejszają tę dziurę bezpośrednio. Przykładem jest stawka VAT w wysokości 22%, obowiązująca od 2026 roku; metodologia szacuje ją na około ₽1,7 bln rocznie. Takie działania nie potrzebują osobnego wskaźnika: pojawiają się w deficycie, gdy tylko trafią do danych. Więcej w poradniku o deficycie budżetowym.

Pożyczki w kraju: obligacje OFZ

Zwykłym sposobem pokrycia deficytu jest pożyczka. Ponieważ zachodnie rynki są zamknięte, Rosja pożycza w kraju, sprzedając OFZ, federalne obligacje pożyczkowe, bankom i funduszom na cotygodniowych aukcjach ministerstwa finansów. Ministerstwo publikuje wynik każdej aukcji na tle kwartalnego planu pożyczek, który samo ustala.

Ten monitor śledził, jaką część tego planu faktycznie sprzedano, do 22 sierpnia 2026 roku, a potem wycofał wskaźnik. Plasowanie pokazuje, jak finansowany jest deficyt, a nie czy Rosję stać na wojnę: gdy aukcje przynoszą za mało, deficyt spada na fundusz rezerwowy, który monitor mierzy bezpośrednio, więc oba odczyty poruszały się w tym samym rytmie. Ponadto wskaźnik zależał od planu, który ministerstwo pisze dla siebie samo i który przepisało w połowie roku. Uzasadnienie jest w rejestrze zmian.

Pożyczki mogą też wyglądać zdrowiej, niż są. Gdy państwowe banki są naciskane, by kupowały obligacje, a za nimi stoją operacje repo banku centralnego, obligacje dobrze się sprzedają, choć deficyt jest w praktyce finansowany nowym pieniądzem. Rosja stosowała ten mechanizm w 2022 roku. Dlatego ten monitor szuka go w podaży pieniądza, a nie w kalendarzu aukcji. Więcej w poradniku o obligacjach OFZ.

Fundusz Dobrobytu Narodowego: bufor

Gdy po dochodach i pożyczkach zostaje luka, pieniądze pochodzą z oszczędności: z Funduszu Dobrobytu Narodowego, zbudowanego z nadwyżek naftowych z lepszych lat. Ministerstwo finansów co miesiąc publikuje wielkość funduszu na swojej stronie ze statystykami FDN.

Łączna kwota zawyża to, co można wydać. Część funduszu jest płynna: waluty obce i złoto przechowywane w banku centralnym, które ministerstwo może sprzedać za ruble. Resztę stanowią udziały w spółkach państwowych, kredyty infrastrukturalne i pieniądze już wydane na projekty krajowe. Ta część nie może szybko zapłacić wykonawcy, dlatego monitor śledzi tylko część płynną. 1 lutego 2022 roku, tuż przed pełnoskalową inwazją, wynosiła ona 113,5 mld $ według rekonstrukcji monitora opartej na miesięcznych danych ministerstwa. Zarejestrowana linia alarmowa to 20 mld $; poniżej tego poziomu fundusz jest raczej gotówką na bieżące potrzeby niż poduszką.

Warto znać jedno zniekształcenie: fundusz liczy się w dolarach, a deficyt, który pokrywa, w rublach, więc słabszy rubel mechanicznie sprawia, że te same dolary pokrywają większą część luki, jak wyjaśnia metodologia. Więcej w poradniku o Funduszu Dobrobytu Narodowego.

Kredyt bankowy i wzrost podaży pieniądza

Jeśli deficyt wciąż nie jest pokryty, pozostaje droga nowego pieniądza. Państwowe banki mogą pożyczać więcej, niż pozwalają na to realne oszczędności, albo kupować obligacje skarbowe za środki banku centralnego; w obu przypadkach szeroki pieniądz rośnie szybciej. Bank centralny co miesiąc publikuje szeroki agregat M2 w swoich statystykach pieniężnych.

Monitor odczytuje roczne tempo wzrostu M2 i nazywa je czujnikiem dodruku pieniądza. Jego przedwojenna kotwica to 10% rocznie, zmierzona średnia z lat 2015–2021; linia alarmowa to 30% rocznie. Szybsze tempo to sygnał statystyczny, a nie dowód, że konkretną płatność zrealizowano nowym pieniądzem; śledzi się je, bo pieniądz stworzony na pokrycie deficytu pozostaje widoczny we własnej serii banku centralnego. Więcej w poradniku o podaży pieniądza M2.

Inflacja: gdzie płacą gospodarstwa domowe

Inflacja to ostatnie ogniwo: miejsce, w którym presja szybszego wzrostu pieniądza może stać się widoczna dla każdego gospodarstwa domowego. Rosstat co miesiąc publikuje wskaźnik cen konsumpcyjnych na swojej stronie o cenach.

Monitor odczytuje tempo roczne, a nie poziom cen, bo ceny nie wracają do poziomu sprzed wojny, ale tempo ich wzrostu może wrócić. Przedwojenna kotwica to 4,6% rocznie, średnia własnych danych Rosstatu „grudzień do grudnia” z lat 2017–2021. Linia alarmowa to 40% rocznie, próg kryzysu inflacyjnego z literatury o wzroście gospodarczym (Bruno i Easterly, 1998). Więcej w poradniku o inflacji.

Poza budżetem federalnym

Trzy kolejne odczyty pilnują krawędzi łańcucha.

Czego łańcuch nie powie

Osiem odczytów mierzy zdolność do finansowania wojny, a nie samą wojnę. Nie mierzą bezpośrednio wydatków wojskowych i nie przewidują, jak długo potrwa wojna ani kiedy coś się załamie. Niski odczyt to nie data.

Niektóre zasoby pozwalające przetrwać celowo pozostają poza łańcuchem, bo nie są publikowane jako regularne serie albo są jednorazowe: własne złoto i juany banku centralnego, salda gotówkowe skarbu, odroczone płatności i sprzedaż aktywów. Metodologia wymienia je i wyjaśnia, dlaczego każde z nich zostaje pominięte.

Samych danych ubywa: od 2022 roku ukryto ponad 900 oficjalnych rosyjskich zbiorów danych. Gdy źródło, z którego korzysta ten monitor, przestaje publikować, wskaźnik jest pokazywany jako nieznany, zamiast powielać ostatni odczyt; zamilknięcie źródła samo w sobie jest sygnałem.

Jak czytać bieżące liczby

Każdy wskaźnik poniżej jest oceniany na tej samej skali: 100 to jego zarejestrowana przedwojenna kotwica, 0 to jego zarejestrowana linia alarmowa, a odczyt może wyjść poza każdy z tych końców. Kotwice ustalono z góry i nie przesuwa się ich, by upiększyć odczyt. Indeks wytrzymałości łączy osiem ocen w jedną liczbę.