23 października oficjalny portal opublikował wyrok nr 61-P z 22 października — czterdzieści siedem stron Sądu Konstytucyjnego w odpowiedzi na wniosek rządu obwodu amurskiego. Skan przeczytaliśmy podczas tej sesji. Wyrok rozstrzyga wąskie pytanie o szerokich skutkach: gdy rosyjski region z opóźnieniem płaci dostawcy ciepła kompensację luki taryfowej, którą sam stworzył, nie jest już winien odsetek za to opóźnienie.

Punkt sentencji to trzeci:

„Do czasu wprowadzenia do obowiązującej regulacji prawnej zmian wynikających z niniejszego Wyroku, przy zasądzaniu przez sąd od podmiotu prawa publicznego szkód na rzecz organizacji dostarczającej zasoby, powstałych wskutek realizacji państwowych uprawnień w zakresie regulacji taryfowej i spowodowanych nieterminowym wykonaniem obowiązku kompensacji różnicy międzytaryfowej, odsetek przewidzianych w artykule 395 Kodeksu cywilnego Federacji Rosyjskiej nie nalicza się.”

Wyrok jest ostateczny, nie podlega zaskarżeniu i obowiązuje od dnia ogłoszenia.

Za co były te odsetki

Różnica międzytaryfowa to luka, którą region tworzy sam. Regionalny organ taryfowy ustala cenę ciepła dla gospodarstw domowych poniżej poziomu ekonomicznie uzasadnionego; dostawca wydaje zasób po cenie niższej, a różnicę jest mu winien budżet. Sąd powtórzył własne stanowisko z 2011 roku: obowiązek kompensacji jest bezpośrednim następstwem wykonywania uprawnień do państwowej regulacji cen.

Artykuł 395 Kodeksu cywilnego każe naliczać odsetki od bezprawnie zatrzymanych pieniędzy, a ich wysokość wiąże ze stopą kluczową Banku Rosji obowiązującą w danym okresie. 23 października — w dniu ogłoszenia wyroku — rada dyrektorów banku centralnego utrzymała stopę kluczową na poziomie 14,00% rocznie. Tyle kosztowała regionowi zwłoka i właśnie to zostało teraz usunięte.

Sprawa, od której się zaczęło

Obwód amurski zwrócił się do Sądu Konstytucyjnego po serii przegranych przed sądami gospodarczymi. Do wniosku dołączono kopie orzeczeń świadczących — słowami samego Sądu — o wielokrotnym pociąganiu regionu do odpowiedzialności z artykułu 395 za spóźnione zwracanie dostawcy utraconych przychodów z ciepła sprzedanego gospodarstwom domowym po taryfie ulgowej.

Sprawa, którą region postawił w centrum, nr A04-5616/2024, jest na tyle mała, że można ją przytoczyć w całości. Gmina była zobowiązana umową o dotację przekazać 3 886 986,96 rubla do 11 stycznia 2023 roku. Przekazała 3 785 954,59. Niedopłata — 101 032,37 rubla — biegła do 31 stycznia 2024 roku, gdy obwód wykonał tytuł wykonawczy złożony przez dostawcę 22 stycznia w regionalnym ministerstwie finansów. Sąd gospodarczy obwodu amurskiego zasądził odsetki 10 września 2024 roku, Szósty Sąd Apelacyjny utrzymał to w mocy 28 listopada 2024 roku, Sąd Gospodarczy Okręgu Dalekowschodniego 13 marca 2025 roku, a sędzia Sądu Najwyższego odmówił dalszej skargi kasacyjnej 16 lipca 2025 roku.

Dwa szczegóły tej sprawy warto zapamiętać. Wierzycielem była federalna państwowa instytucja budżetowa — w sporze, z którego wyrósł ten wyrok, „dostawca”, którego pieniądze trzymał region, sam był częścią państwa. A od 1 stycznia 2013 roku obwód amurski przekazał obowiązek kompensacji swoim gminom na czas nieograniczony, mimo to roszczenie skierowano przeciwko skarbowi obwodu i z niego je zapłacono.

Sąd przedstawił też, jak rozbieżna stała się praktyka, wymieniając sprawy po obu stronach: w nr A04-4908/2023 i nr A04-5616/2024 sądy gospodarcze liczyły odsetki od upływu terminu zapłaty z umowy gminnej, a w nr A04-6209/2020, nr A04-6210/2020 i nr A04-588/2022 — od upływu terminu na zaspokojenie wezwania przedsądowego. To pięć sporów jednego regionu w ciągu pięciu lat i jedyna miara częstotliwości, jaką daje dokument.

Argument, który Sąd wytoczył przeciwko sobie

Wyrok nie jest dokumentem jednostronnym, a jego najmocniejszy fragment biegnie w przeciwną stronę. Przedstawiając, co by się stało, gdyby zasadom wykonywania budżetu pozwolono przerywać okres zwłoki, Sąd napisał:

„W takich przypadkach podmiot prawa publicznego, który uchylał się od dobrowolnego wykonania obiektywnie powstałego — w szczególności na podstawie aktu normatywnego — zobowiązania pieniężnego wobec wierzyciela i swoją bezczynnością skłonił go do wystąpienia do sądu, tymczasowo przestawałby być uważany za pozostającego w zwłoce z powodu wymuszonej realizacji przez wierzyciela jego prawa do ochrony sądowej. Tymczasem w obowiązującym systemie regulacji cywilnoprawnej zmniejszenie zakresu odpowiedzialności dłużnika za naruszenie zobowiązania, uzasadnione działaniami wierzyciela w dobrej wierze zmierzającymi do ochrony jego naruszonego prawa, jest niedopuszczalne.”

Napisawszy to, Sąd odmówił wyboru. Uznał artykuł 395 Kodeksu cywilnego w związku z punktami 1 i 2 artykułu 242-1 oraz punktami 3 i 6 artykułu 242-2 Kodeksu budżetowego za niezgodny z Konstytucją z powodu nieokreśloności — ponieważ ustawa pozostawia nierozstrzygniętym, czy takie odsetki w ogóle się naliczają, a jeśli tak, to za jakie okresy. Ustawodawcy federalnemu nakazano tę nieokreśloność usunąć; o obu podejściach Sąd powiedział, że „nie są pozbawione rozsądnych konstytucyjnych i branżowych podstaw prawnych”.

Ustalenie brzmi zatem: ustawa tego nie mówi. Reguła przejściowa, którą Sąd mógł ustawić w dowolną stronę, dopóki ustawodawca nie zdecyduje, brzmi: nic się nie nalicza. To ten wybór jest wiadomością, a nie stwierdzenie nieokreśloności.

Dokąd przechodzi koszt

Nic w tej konstrukcji nie sprawia, że koszt znika. Pieniądze, których region jeszcze nie zapłacił dostawcy, pozostają należne; zniknęła opłata za ich przetrzymywanie. W księgach dostawcy kwota stoi tam, gdzie stała — jako przeterminowana wierzytelność wobec budżetu.

To właśnie szereg, który prowadzimy jako przeterminowane należności. Operacyjna liczba Rosstatu na koniec lipca 2026 roku to 9 090,1 mld rubli przeterminowanych ze 137 801,8 mld wszystkich należności. Wyrok nie rusza w nim żadnej wielkości: Sąd niczego nie zasądził, niczego nie uchylił i żadnej sumy nie podał. Zmienia bodziec dla jednej klasy dłużników, a kierunek tej zmiany nie jest na korzyść wierzyciela.

Region sam ustala cenę własnej zwłoki

Akapit tuż po zakazie oddaje pytanie dłużnikowi:

„Organy władzy państwowej podmiotów Federacji Rosyjskiej przy określaniu zasad kompensacji organizacjom dostarczającym zasoby różnicy międzytaryfowej są uprawnione przewidzieć zwiększenie — na koszt budżetów podmiotów Federacji Rosyjskiej — wysokości odpowiednich wypłat w razie zwłoki w ich dokonaniu.”

Region może, jeśli zechce, wpisać do własnych zasad kompensacji dopłatę za spóźnioną płatność. Ceną zwłoki budżetu regionalnego była ustawa federalna i stopa kluczowa banku centralnego; teraz jest to opcja w rękach tego, kto by ją płacił. Sąd dodaje, że regiony, rozstrzygając tę kwestię, mogą określić również okresy, za które taka dopłata przysługuje.

Co to znaczy dla szeregów, które prowadzimy

Saldo budżetów regionalnych Rosji to deficyt 1,466 bln rubli w roku kroczącym i 33 na 100 wobec nadwyżki 0,661 bln z 2021 roku oraz zarejestrowanej linii alarmowej przy deficycie 2,5 bln. Ten wyrok go nie rusza i nie ruszyłby nawet przy znanych sumach: jak wyjaśnia nasz przewodnik, saldo to strumień dochodów i wydatków, a odsetki, których region już nie płaci, są kosztem uniknionym, a nie zarobionym dochodem.

Przeterminowane należności pozostają najsłabszym odczytem, jaki prowadzimy: 9 090,1 mld rubli to 1,96 raza poziomu ze stycznia 2022 roku w ujęciu realnym, 4 na 100 wobec przedwojennej kotwicy 1× i zarejestrowanej linii alarmowej 2×. Czym są przeterminowane należności — i dlaczego szereg czyta się realnie, a nie jako sumę nominalną — wyłożono w przewodniku.

Indeks wytrzymałości wynosi 46 na 100, w strefie stresu. Poranne uruchomienie nie ruszyło żadnego odczytu: parser zgłosił zero zmian wskaźników.

Na tle reszty tygodnia wyrok jest jedną z trzech decyzji w ciągu czterech dni, które usuwają skutek finansowy, zamiast cokolwiek finansować. 23 października rząd zwolnił Kraj Krasnojarski i obwód czelabiński ze środków odpowiedzialności z tytułu skarbowych kredytów infrastrukturalnych, nie podając kwot. 20 października polityka zadłużenia Krymu zaliczyła umorzone pożyczki federalne na poczet już poniesionych wydatków wojennych. Różne instrumenty, jeden wzorzec: zobowiązanie, które miało cenę, przestaje ją mieć.

Czego nie wiemy

Skali. Wyrok nie podaje żadnej liczby dla skumulowanej w kraju różnicy międzytaryfowej, ani liczby takich sporów, ani szacunku, ile odsetek z artykułu 395 regiony zapłaciły w poprzednich latach. Pięć amurskich spraw wymienionych w tekście to wszystko, co jest o częstotliwości.

Czy sięga orzeczeń już wydanych. Zakaz napisano dla przyszłych zasądzeń „przez sąd”, a wyrok nie zawiera przepisu przejściowego dla kwot już zasądzonych, lecz jeszcze niewypłaconych.

Co zostawia indeksacja. Sąd wyraźnie zaznacza, że nie rozpatruje możliwości jednoczesnego stosowania odsetek i indeksacji zasądzonych kwot z artykułu 183 Kodeksu postępowania gospodarczego. Indeksacja przeżywa więc ten wyrok, ale ile ze straty wierzyciela pokrywa, dokument nie mówi.

Kiedy ustawa nadrobi. Ustawodawcy federalnemu nakazano usunąć nieokreśloność i nie wyznaczono mu terminu. Dopóki tego nie zrobi, reguła przejściowa jest regułą.

Reszty akt. Wyrok czytaliśmy z opublikowanego skanu — strony 1–9 i 25–47 w całości, stron 10–24 nie. Strona Sądu Konstytucyjnego i jego serwer dokumentów nie odpowiadały z tego środowiska, karty sprawy nr A04-5616/2024 w rejestrze sądów gospodarczych nie otwieraliśmy, a przywołanych w tekście wcześniejszych wyroków — nr 2-P z 2011, nr 34-P z 2023, nr 3-P z 2024 i nr 25-P z 2026 — nie czytaliśmy.