17 listopada CBR opublikował listopadowy numer analitycznego komentarza do monitoringu przedsiębiorstw. To comiesięczne badanie jest prowadzone od 1998 roku; w tej rundzie między 1 a 11 listopada odpowiedziało na nie 13,0 tys. przedsiębiorstw niefinansowych. Trzy liczby składają się na jeden obraz. Saldo przedsiębiorstw zgłaszających rosnące koszty wyniosło w trzecim kwartale średnio 44,5 punktu — to najwyższa wartość w całej opublikowanej tabeli, która sięga 2018 roku. Wykorzystanie mocy produkcyjnych spadło do 76,3%, najniższej wartości w tej tabeli od 2020 roku. Saldo ocen warunków kredytowania wyniosło w listopadzie −12,6 — trzeci miesiąc z rzędu gorzej niż miesiąc wcześniej. Sam CBR pisze, że zaostrzenie dotyczyło kryteriów pozacenowych: wymogów wobec sytuacji finansowej kredytobiorcy i zabezpieczeń. Listopadowy numer przeczytaliśmy w tej sesji w całości, razem z numerem październikowym, i przeliczyliśmy każde porównanie.
Koszty: najwyższe tempo kwartalne w tabeli
Wiersz kosztów w tabeli kluczowych wskaźników podaje średnie roczne od 2018 roku i kwartalne od początku 2025 roku. W trzecim kwartale 2026 roku saldo wyniosło 44,5. Każda inna wartość w wierszu jest niższa: 39,0 za 2022 rok, pierwszy rok wojny; 35,5 za 2025; 39,6 za pierwszy kwartał tego roku; 17,4 za 2018. Saldo to odsetek przedsiębiorstw zgłaszających wyższe koszty minus odsetek zgłaszających niższe. Nota metodologiczna wyjaśnia, jak je czytać: szereg przez całą swoją historię pozostawał dodatni, mierzy więc tempo wzrostu kosztów, a nie ich poziom. Rekordowe saldo oznacza, że koszty rosną w większej liczbie przedsiębiorstw i szybciej niż w jakimkolwiek innym opublikowanym okresie, a nie że same koszty są rekordowe.
Dane miesięczne pokazują, co było dalej. Listopadowe saldo to 41,4, poniżej kwartalnego rekordu, a komentarz mówi wprost, że wzrost kosztów zwalniał czwarty miesiąc z rzędu. Przedsiębiorstwa wymieniają drożejące surowce i komponenty, koszty logistyki, paliwa i smary oraz usługi komunalne. Dopiero co zamknięty kwartał przyniósł więc najwyższe tempo w opublikowanym szeregu. Kolejne miesiące zeszły z tego szczytu, ale nie wróciły do tempa sprzed 2021 roku: najniższa wartość jesieni, listopadowe 41,4, wciąż przewyższa każdą przedwojenną średnią roczną w tabeli.
Kredyt: zaostrzenie warunków, nie ceny
Warunki kredytowania zmieniają się wbrew cyklowi stóp. Listopadowy numer podaje −10,5 za wrzesień, −12,1 za październik i −12,6 za listopad — każdy miesiąc jest gorszy od poprzedniego. Numer październikowy zawiera wartość sierpniową, której listopadowa tabela już nie pokazuje — −7,0 — pogorszenie trwa więc od sierpnia już trzy miesiące bez przerwy. Wyjaśnienie samego komentarza:
„Pewne zaostrzenie warunków kredytowania wiązało się z parametrami pozacenowymi (wymogi wobec sytuacji finansowej, zabezpieczeń i tak dalej). Ogólne saldo ocen warunków kredytowania przez przedsiębiorstwa znajdowało się na poziomie średnich wartości ostatnich 10 lat.”
Liczą się obie połowy tego cytatu. Pierwsza nazywa mechanizm: banki stawiają wyższe wymagania wobec sytuacji finansowej kredytobiorcy i zabezpieczeń. Najpierw odczuwają je przedsiębiorstwa w najsłabszej sytuacji. Druga połowa to przeciwwaga, i ją zachowujemy: bieżąca średnia trzymiesięczna, −11,7, leży niemal dokładnie na średniej dekady podanej na wykresie — −11,6 punktu za lata 2016–2025. Jesienne zaostrzenie pokazuje kierunek, nie ekstremum.
Dwa szczegóły osadzają ten odczyt. Przypis odnotowuje, że prawie 32% ankietowanych przedsiębiorstw ubiegało się o kredyt w poprzednim miesiącu — mniej więcej jedna trzecia próby była na rynku. W kwartalnym bloku o inwestycjach koszt pożyczonego pieniądza zajmuje dopiero czwarte miejsce wśród ograniczeń wymienianych przez przedsiębiorstwa — za niedoborem środków własnych (26,7% respondentów), niepewnością gospodarczą (25,8%) i niewystarczającym popytem (20,8%) — a CBR odnotowuje, że jego hamujący wpływ słabnie. Według samych przedsiębiorstw dostęp do kredytu i brak własnych środków ograniczają je bardziej niż stopa procentowa.
Moce: najniższe wykorzystanie od 2020 roku
Kwartalna ankieta — wypełniana między 1 a 8 października — stawia wykorzystanie mocy w trzecim kwartale na 76,3%, wobec 77,3% w drugim. Granice komentarz wyznacza sam:
„Wykorzystanie mocy produkcyjnych w III kwartale 2026 roku spadło do 76,3% (II kwartał 2026: 77,3%) i pozostawało powyżej wartości z lat 2017–2019. Wykorzystanie spadło we wszystkich branżach, z wyjątkiem przetwórstwa wytwarzającego dobra pośrednie.”
W opublikowanym wierszu każda wartość od 2021 roku przewyższa 76,3%, a poniżej leżą tylko lata przedwojenne: 75,2% w 2018, 75,8% w 2019, 74,9% w 2020 roku. Po pięciu latach wykorzystania na poziomie 78–81% wskaźnik jest już tylko pół punktu powyżej wartości z 2019 roku, podczas gdy saldo kosztów osiąga rekord tej tabeli.
Ceny wskazują w drugą stronę
Jeden blok badania ruszył w przeciwnym kierunku i to on jest najbliżej naszych własnych danych. Oczekiwania cenowe przedsiębiorstw spadły: saldo oczekiwanych zmian cen obniżyło się do 18,6 punktu, a średni oczekiwany wzrost cen na najbliższe trzy miesiące, w ujęciu rocznym, spadł do 4,5% z 6,0% w październiku — poniżej każdej kwartalnej średniej tego roku, które wynoszą 6,1%, 4,6% i 6,0%. Spadki objęły niemal wszystkie branże poza rolnictwem, a oczekiwany wzrost waha się od 2,4% w górnictwie do 7,6% w handlu detalicznym.
We wrześniu czytaliśmy wrześniową rundę, która podawała oczekiwany wzrost cen na poziomie 7,0% — najwyższą wartość w swoim wierszu. Listopadowy numer podaje za wrzesień 6,4%: nota badania mówi, że wcześniejsze okresy są przeliczane po napłynięciu spóźnionych ankiet i ponownym wykonaniu korekty sezonowej. Rewizja częściowo obniżyła wrześniowy szczyt. Kierunek od tamtej pory jest jeden: 6,4%, 6,0%, 4,5%.
To nie jest nasz wskaźnik inflacji i nie wolno go tak czytać. Nasz to roczna inflacja cen konsumpcyjnych Rosstatu; 4,5% to oczekiwanie ankietowanych przedsiębiorstw wobec ich własnych cen sprzedaży na trzy miesiące, w ujęciu rocznym — inny szereg innego wydawcy. Co badanie rzeczywiście podtrzymuje, to kierunek: cenowa strona ankiety łagodnieje, podczas gdy kosztowa stoi przy swoim rekordzie.
Który miesiąc opisują te odczyty
Obowiązuje stały przypis badania: bieżące warunki przedsiębiorstwa oceniają za miesiąc poprzedni, a oczekiwania obejmują trzy miesiące począwszy od miesiąca badania. Listopadowe odczyty bieżące — owe −12,6 dla kredytu, 41,4 dla kosztów — opisują więc październik; kwartalne liczby o mocach i inwestycjach zebrano na początku października i opisują trzeci kwartał. Złożony wskaźnik klimatu biznesowego, 1,1 punktu wobec 1,0 w październiku, trzyma się nad zerem wyłącznie dzięki oczekiwaniom (9,0 punktu); oceny bieżące są ujemne, −6,4, i pogorszyły się z październikowych −5,9.
Dlaczego ankieta przedsiębiorstw to pytanie o należności
To badanie jest jedynym regularnym pomiarem sektora przedsiębiorstw, który nie przechodzi przez Rosstat, a obecna edycja opisuje kanał, przez który firmy mogą zacząć płacić sobie później. Koszty rosły w trzecim kwartale w najwyższym opublikowanym tempie co najmniej od 2018 roku; jedna trzecia próby ubiegała się o kredyt w poprzednim miesiącu; a według samych przedsiębiorstw zaostrza się nie stopa, lecz wymogi wobec ich sytuacji finansowej. Przedsiębiorstwo, które nie przechodzi bankowego testu bilansu, nie przestaje być winne dostawcom — rozlicza się później. Nasz szereg przeterminowanych należności to miejsce, w którym to zachowanie w końcu się ujawnia, z opóźnieniem: badanie mierzy, co przedsiębiorstwa mówią o warunkach, nie co są winne, i traktujemy je jako kontekst tego szeregu, nie jako jego odczyt.
Co to zmienia w naszym modelu
Dziś nic — salda ankietowe nie należą do naszych ośmiu składowych, a w porannym zbiorze żaden wskaźnik się nie poruszył. Przeterminowane należności mają 4 na 100, najgorszy wynik z ośmiu. Roczna inflacja wynosi 6,3% rok do roku i ma 95 na 100, najmocniejszy wynik. Indeks wytrzymałości wynosi 47,6 na 100 i znajduje się w strefie stresu; wszystkie osiem szeregów jest na monitorze.
Czego nie wiemy
Salda są jakościowe. Numer nie zawiera ani jednej liczby w rublach — ani poziomu kosztów, ani wolumenu kredytów, ani ceny — nic w nim nie daje się więc przeliczyć na pieniądze i tego nie próbowaliśmy. Liczba respondentów, 13,0 tys. wobec średnio 15,8 tys. w 2025 roku, to stan na moment publikacji; nota samego badania mówi, że ankiety napływają także po operacyjnym cięciu, więc ta różnica nie uzasadnia żadnego wniosku o odmowie odpowiedzi. Szereg warunków kredytowania publikowany jest bez korekty sezonowej i rewidowany między numerami — październikowy numer drukował wrzesień jako −10,4 i październik jako −12,7, listopadowy drukuje −10,5 i −12,1 — tak więc trzymiesięczna passa pogorszenia to relacja bieżącej tabeli, dokładna w bieżącej wersji. A rekordowe saldo kosztów to rekord drukowanego szeregu, który zaczyna się w 2018 roku: numer nie publikuje miesięcznej historii za średnimi rocznymi, więc żadnego pojedynczego miesiąca sprzed 2025 roku nie możemy zestawić z 44,5.