27 sierpnia, podsumowując półrocze podczas posiedzenia rządu, Miszustin powiedział:
„Dzięki tym wskaźnikom rosną też dochody budżetu. Przekroczyły 18 bilionów 640 miliardów rubli. To znacznie powyżej prognozy. Co ważne, ich struktura nadal się zmienia: wpływy spoza sektora naftowo-gazowego stanowią już ponad 80% całości. Trwa poważna dywersyfikacja naszej gospodarki.”
Skąd bierze się ten udział
Liczby pochodzą ze wstępnej oceny samego Ministerstwa Finansów: dochody w pierwszym półroczu wyniosły 18 622 mld rubli (+5,8%), w tym naftowo-gazowe 3 661 mld (−22,7%), a pozostałe 14 961 mld (+16,3%). Udział dochodów spoza sektora naftowo-gazowego rzeczywiście wyniósł 80,3%; rok wcześniej było to 73,1%.
Ale udział to ułamek, a jego wartość zależy od licznika i mianownika. Rozłóżmy wzrost o +7,2 punktu procentowego. Gdyby dochody spoza sektora naftowo-gazowego się nie zmieniły, samo załamanie dochodów naftowo-gazowych dałoby +4,8 punktu. Gdyby dochody naftowo-gazowe nie spadły, wzrost pozostałych dochodów dałby +2,9. Oba efekty sumują się do ponad 7,2 ze względu na ich wzajemne oddziaływanie, ale proporcja jest jasna: dwie trzecie „dywersyfikacji” wynika z kurczącego się mianownika, a nie z rosnącego licznika. W skrajnym przypadku dochody naftowo-gazowe równe zeru dałyby udział 100% — i trudno byłoby to nazwać dywersyfikacją.
Kontrpróba: lipiec
Za okres styczeń–lipiec udział wyniósł 79,2% — poniżej „poprzeczki 80”. Co się stało? Dochody naftowo-gazowe odbiły w lipcu do 934 mld i „dywersyfikacja” się cofnęła. Wskaźnik, który pogarsza się w miesiącu dobrym dla wpływów z ropy, mierzy jej cenę, a nie politykę strukturalną.
Stwierdzenie „znacznie powyżej prognozy” także budzi wątpliwości: roczny plan dochodów to 40,28 bln, jego połowa to 20,1 bln, a faktyczne 18,64 bln są niższe. Stenogram nie mówi, z czym dokładnie Miszustin porównywał tę kwotę.
Jak to mierzyć uczciwie
Już dwa razy widzieliśmy tę pułapkę. Wpływy budżetowe z ropy i gazu wzrosły w lipcu o +18,6% — a zarazem wynosiły 57% poziomu przedwojennego, z wynikiem 14 na 100, drugim najgorszym z ośmiu. Tempo sugerowało odbicie; poziom pozostawał blisko minimum. Udział tworzy tę samą pułapkę przy innym ułamku.
Właśnie dlatego nasz wskaźnik mierzy realny poziom wobec 2021 roku: ani sztuczka z tempem, ani ta z udziałem nie może go zmienić. Jego mianownik jest ustalony na poziomie roku przedwojennego i żadne załamanie innej pozycji go nie „poprawi”. Pozostałe wskaźniki są na monitorze.
Czego nie wiemy
Miszustin mówi 18,64 bln; wstępna ocena resortu — 18,622. Różnica zapewne oznacza, że rząd korzystał z pełniejszego raportu, ale nie znaleźliśmy jego opublikowanej wersji. Nie ma też podziału dochodów spoza sektora naftowo-gazowego według źródeł, więc na podstawie tych liczb nie da się oddzielić wkładu podwyżki VAT do 22% od 1 stycznia od realnego wzrostu gospodarczego.